Deprecated: Function ereg_replace() is deprecated in /www/htdocs/professo/column.php on line 82
Misbruik van omstandigheden

Wie, zoals ik, al wat langer meeloopt in de wereld, moet het opgevallen zijn dat er nogal wat lieden rondlopen die in een of meer opzichten niet deugen. Op menige medeburger valt weinig aan te merken tot het moment waarop de verleiding toeslaat. Dat kan zich manifesteren op het sexueel-amoureuze vlak maar ook op gebied van de centen. De alom als deugdzaam bekend staande persoon wordt dan ontmaskerd als een ordinaire slapjanus of oplichter.

In de rechtspraktijk hebben de advocaat en de notaris nogal eens te maken met personen die misbruik maken van een bepaalde situatie. Het in rekening brengen van woekerprijzen is van oude datum en doet denken aan oorlogstijden. Meer actueel is het om oude, veelal hulpbehoevende mensen te bewegen tot handelingen die zij in redelijkheid niet kunnen hebben gewild.

Regelmatig word ik geconfronteerd met een huwelijk, gesloten door iemand van in de tachtig of negentig met een persoon die veertig of vijftig jaar jonger is. Nu sluit ik niet uit dat sprake is van ware liefde maar meer waarschijnlijk is dat niet wederzijdse onbaatzuchtige genegenheid maar eenzijdige hebzucht ten grondslag ligt aan de echtverbintenis. Door te trouwen ontstaat immers een gemeenschap van goederen en verkrijgt de langstlevende echtgenoot ook nog een sterke erfrechtelijke positie. Helaas leert de praktijk dat aantasting van een dergelijk huwelijk schier onmogelijk is. De ambtenaar van de burgerlijke stand gedraagt zich in het algemeen als een slaaf en laat zich onbekommerd een rad voor ogen draaien. En bewijs dan later maar eens dat de negentigjarige ten tijde van de huwelijkssluiting zodanig geestelijk gestoord of afgetakeld was dat hij of zij het huwelijk niet gewild kan hebben.

Oudere, hulpbehoevende mensen zijn min of meer aangewezen op de zorg van anderen. Dat kan gemakkelijk leiden tot het ontstaan van een vertrouwensrelatie. Buren of bepaalde familieleden trekken zich de zorg aan en doorgaans verdient dat alle lof. Maar niet steeds wordt de zorg verleend zonder bijbedoelingen. Er is niets op tegen indien een redelijke beloning wordt bedongen voor de geleverde zorg, maar niet zelden ligt misbruik van de situatie op de loer.

Zojuist nam ik kennis van het volgende geval. Een 82-jarige dementerende man verkoopt een loods met ondergrond en erf aan zijn neef. Samen met zijn vroiuw verleende deze neef aan zijn oom reeds vele jaren intensieve zorg. De verkoop geschiedde op initiatief van de neef. Deze had ook een taxatie laten uitvoeren en de taxateur opdracht gegeven de loods te taxeren in gebruikte staat. Geen rekening werd gehouden met het feit dat het betrokken perceel als bouwterrein zou kunnen dienen. De taxateur kwam tot een waarde van fl. 20.000 en dat werd ook de koopprijs. Kort daarna overlijd de verkoper. Zijn zuster laat als enig erfgenaam de loods met grond opnieuw waarderen maar nu vrij van gebruik, en rekening houdend met de bouwmogelijkheden. De taxatie komt nu uit op fl. 175.000.

De grote vraag luidt nu of de zuster de koop door de neef kan aantasten. Van belang is dan in het bijzonder een wetsartikel dat 'misbruik van omstandigheden' tracht te corrigeren. Als van een dergelijk misbruik sprake is, kan de koop worden vernietigd. Het artikel luidt als volgt:

'Misbruik van omstandigheden is aanwezig, wanneer iemand die weet of moet begrijpen dat een ander door bijzondere omstandigheden, zoals noodtoestand, afhankelijkheid, lichtzinnigheid, abnormale geestestoestand of onervarenheid, bewogen wordt tot het verrichten van een rechtshandeling, het tot stand komen van die rechtshandeling bevordert, ofschoon hij weet of moet begrijpen hem daarvan zou behoren te weerhouden.' (art. 3:44 lid 4 BW).

Het Gerechtshof te 's-Hertogenbosch oordeelde dat geen misbruik van omstandigheden aanwezig was. Juist de vertrouwensband tussen oom en neef zou ertoe hebben kunnen voeren dat oom willens en wetens de voor de neef voordelige transactie aanging. Maar de Hoge Raad laat geen spaan over van deze uitspraak:

Volgens de Hoge Raad (9 januari 2004) ligt, gegeven het gedrag van de neef, misbruik van omstandigheden 'zozeer voor de hand' dat de motivering van het Hof onvoldoende is en dus de uitspraak niet in stand kan blijven.

Op zo'n moment doorstroomt warmte mijn ziel. Die neef had zich onder alle omstandigheden verre moeten houden van een transactie als deze.


Prof. Mr. M.J.A van Mourik
25-02-2004

terug print